Zbiór wspomnień autorstwa Szymona Tokarzewskiego (1821–1890), polskiego działacza niepodległościowego i wielokrotnego zesłańca. Książka, wydana po raz pierwszy około 1910–1911 roku, stanowi cenny zapis losów polskich katorżników więzionych za Uralem w XIX wieku.
Autor opisuje życie codzienne, cierpienia i relacje społeczne Polaków na zesłaniu, których nazywa "cywilnie umarłymi" (osoby pozbawione praw obywatelskich).
Tokarzewski, który spędził na Syberii łącznie ok. 28–37 lat, przedstawia niezwykle autentyczny obraz katorgi, często wchodząc w polemikę z rosyjskimi autorami, takimi jak Fiodor Dostojewski (którego poznał w więzieniu w Omsku).
W książce relacjonuje m.in. tragiczne wydarzenia, takie jak bezsensowna śmierć młodego żołnierza na wezbranym Irtyszu, co służy jako krytyka bezwzględności carskich dowódców.
